Każda świątynia – dom Boga – ma sobie właściwy nastrój, bo jej architektura to lustro, w którym odbija się wizerunek pokoleń ją wznoszących. Kościół – jak opisywał go na łamach „Parafji Żoliborskiej” w 1936 roku ks. proboszcz Stefan Ugniewski – jest duży. Prawdziwie pomieścić może 4000 osób. Długość bowiem jego wynosi 47 m, a szerokość 28 m w linii kaplic.

Projekt świątyni wybudowanej w sercu Żoliborza wykonał znany warszawski architekt inż. Łukasz Wolski (1878 – 1948), twórca koncepcji architektonicznej Bazyliki Serca Jezusowego na Pradze. Żoliborski kościół zaprojektował zgodnie ze stylem modernistyczny popularnym w budownictwie lat 20. XX wieku, odznaczającym się prostotą dekoracji i funkcjonalnym rozplanowaniem przestrzeni. W nowoczesną architekturę kościoła wkomponował elementy bazyliki romańskiej (m. in. usytuowanie świątyni na planie krzyża łacińskiego), nawiązując w ten sposób do początków chrześcijaństwa.

Znaczącą zmianą w architektonicznym usytuowaniu świątyni było jej obrócenie o 180 stopni. Początkowo główne wejście zaprojektowano od ulicy Krasińskiego, ale przeciwko takiemu rozwiązaniu zaprotestował lewicowy i ateistyczny zarząd Warszawskiej Spółdzielni Mieszkaniowej. W celu zażegnania konfliktu, z woli ks. prałata Stefana Ugniewskiego, inż. Łukasz Wolski dokonał zmian w projekcie świątyni, sytuując jej elewację frontową z wejściem głównym od strony ulicy Kozietulskiego.

Po II wojnie światowej fasadę kościoła zmodernizowano według koncepcji profesora Politechniki Warszawskiej, architekta inż. Edgara Norwertha (1884 – 1950). Podniesiono wówczas wieże, nadając im lekką, ażurową konstrukcję.

Wchodzących do kościoła – pod arkadami przedsionka – wita Anioł Zmartwychwstania, wyrzeźbiony przez Bolesława Syrewicza w 1869 r. Na masywnych dębowych drzwiach prowadzących do wnętrza świątyni widoczne są płaskorzeźby ukazujące sceny z życia św. Stanisława Kostki. Taki wygląd drzwi nawiązuje do dawnej sztuki romańskiej.

WNĘTRZE KOŚCIOŁA – PREZBITERIUM

Świątynia jest trzynawowa, z dwiema dużymi kaplicami, Matki Bożej i Serca Pana Jezusa. Nawę główną wyznaczają dwa rzędy kolumn. Zgodnie z ideą Łukasza Wolskiego, architektura wnętrza nawiązuje do tradycji romańskich i wczesnochrześcijańskich bazylik, stąd obejście wokół prezbiterium, empory (dzięki nim nawy boczne są dwupoziomowe) i baldachim nad ołtarzem.

W 2000 r. z inicjatywy ks. prałata Zygmunta Malackiego, prezbiterium zostało zmodernizowane. Na krańcach baldachimu umieszczone zostały dwa polskie orły w koronach rozpościerające skrzydła, a centralną część baldachimu zwieńczono ryngrafem z wizerunkiem Matki Bożej Częstochowskiej. Siedzące na skraju baldachimu orły przywodzą na myśl trwanie i czuwanie narodu polskiego przy chrześcijańskich wartościach i prawdach wiary, zaś ryngraf – noszona niegdyś przez polskie rycerstwo tarcza z wizerunkiem Bogarodzicy jest symbolem dziejowego zawierzenia Maryi.

Pod baldachimem usytuowany został ołtarz wystawienia, wykonany wg koncepcji inż. Lecha Kasznickiego po Soborze Watykańskim II. Nad ołtarzem zawieszono XVII-wieczny prosty, czarny krzyż z pasyjką z kości słoniowej pochodzący z Francji – dar złożony w 1936 r. przez rodzinę Rogalów Sobieszczańskich. Po modernizacji ołtarza, krucyfiks umieszczono wewnątrz wyciętego w kamiennej płycie konturu krzyża, który swym kształtem oraz wielkością odpowiada temu, leżącemu na grobie ks. Jerzego Popiełuszki. Kamienna płyta z wyciętym w niej krzyżem, znajdująca się w centralnej części ołtarza, przywołuje pamięć męczeńskiej śmierci Kapłana służącego w żoliborskiej parafii, a zarazem jednoczy jego męczeństwo z całą polską martyrologią – z odwiecznym, narodowym poświęcaniem życia dla Boga i Ojczyzny.

W 2010 r. w związku z beatyfikacją ks. Jerzego Popiełuszki wielkim staraniem ks. prałata Zygmunta Malackiego dokonano ostatnich prac modernizacyjnych w prezbiterium, nadając mu ostateczną, skończoną formę. Między filarami otaczającymi prezbiterium rozpięto delikatną, ażurową kratkę o złotej barwie – miejsce na wota wiernych, wdzięcznych bł. ks. Jerzemu Popiełuszce za doznane za Jego wstawiennictwem łaski. Ozdobną kratkę umieszczono także w konturze krzyża wyciętego w kamiennej płycie. Otacza ona, a zarazem eksponuje, zawieszony w nim XVII-wieczny krucyfiks, wokół którego zawieszono pierwsze wota. Purpura wypełniająca kontur krzyża, widoczna zza słonecznej, ażurowej kratki przywodzi na myśl Krew Chrystusa wypływającą z Jego przebitego boku, a zarazem łączy misterium męki i śmierci Syna Bożego z męczeństwem za wiarę poniesionym przez bł. ks. Jerzego Popiełuszkę.

Martyrologiczną wymowę prezbiterium podkreślają dwa XVII-wieczne obrazy barokowego malarza ze Śląska Michaela Leopolda Willmana (1630 – 1707) przedstawiające męczeńską śmierć Apostołów: Św. Pawła (po prawej stronie) i Św. Piotra (po lewej stronie).

Dopełnieniem patriotycznego wystroju prezbiterium są witraże zaprojektowane przez Zbigniewa Jezierskiego, przywołujące najważniejsze wydarzenia historii Polski – od Chrztu Polski do wyboru Jana Pawła II. Historyczno-religijny wystrój uzupełniają zawieszone na obu balkonach nawy głównej sztandary, m. in.: Powstania Listopadowego, Powstania Warszawskiego, Powstania Kościuszkowskiego, Unii Polski z Litwą, Powstania Legionów, „1863 – 1985 Wolność, Niepodległość, Całość, Solidarność”.

Za prezbiterium, z inicjatywy ks. prałata Teofila Boguckiego, umieszczona została stała wystawa poświęcona pamięci bł. ks. Jerzego Popiełuszki, która ukazuje całe Jego życie, posługę i męczeńską śmierć.

NAWY BOCZNE

Wokół świątyni, w jej nawach bocznych znajduje się na ścianach 14 płaskorzeźb przedstawiających stacje Drogi Krzyżowej, które ofiarowała parafii w 1937 r. Maria Korab-Ejsymontowa.

W lewej nawie wielu warszawiaków z Żoliborza modli się przed Matką Bożą zwaną Żoliborską, której wizerunek jest wierną kopią Cudownego Obrazu Jasnogórskiego. Wykonał ją w latach 30. XX w. artysta malarz Franciszek Jędrzejczyk. Fundatorami obrazu byli parafianie oraz ks. proboszcz Jan Szczęsny Niemira.

Naprzeciwko, w prawej nawie znajduje się kaplica Najświętszego Serca Pana Jezusa. Przed wejściem do niej wmurowana została niewielka tablica poświęcona „Sacrum Millenium Poloniae 966 – 1966”. W marmurowym ołtarzu, który 23 czerwca 1966 r. konsekrował kard. Stefan Wyszyński rozpoczynając właśnie w żoliborskim kościele obchody Tysiąclecia Chrztu Polski, umieszczono współczesny, dwudziestowieczny obraz Serca Pana Jezusa.

Dominującym elementem wystroju obu naw są tablice, na których – prócz nazwisk i epitafiów – wyryta została cała niemal współczesna historia Polski. Każda z tablic jest świadectwem wielkiego umiłowania Boga i Ojczyzny. Upamiętniają one tych, którzy walczyli i ginęli w czasie II wojny światowej. Wiele z nich, głównie w lewej nawie, poświęcono szczególnie zasłużonym dowódcom oddziałów wojskowych oraz walczącym w nim żołnierzom. Wśród upamiętnionych na kamiennych płytach są m. in.: gen. Stanisław Sosabowski, gen. Tadeusz „Bór” Komorowski, płk Mieczysław Niedzielski „Żywiciel”, gen. Władysław Anders. Tablice przechowują także pamięć o cywilnych ofiarach II wojny światowej, w tym o ludności deportowanej na Syberię.

Dużo spośród tablic dotyczy polskiej historii drugiej połowy XX w., której cząstką stał się bł. ks. Jerzy Popiełuszko. Tablice te są wyrazami hołdu składanego temu Kapłanowi przez ludzi wywodzących się z różnych grup społecznych i zawodowych z całej Polski, a także przez Polonię m. in. ze Stanów Zjednoczonych, Kanady i Australii.

NA ZEWNĄTRZ KOŚCIOŁA – ŚCIANA PAMIĘCI NARODOWEJ „BÓG I OJCZYZNA”

W okresie komunizmu kościół pw. św. Stanisława Kostki stał się ostoją historycznej prawdy, którą ówczesny system totalitarny zniekształcał i zatajał. Tablice umieszczane w świątyni i na jej zewnętrznych murach ujawniały celowo ukrywane przez władze zbrodnie, jakich dopuszczał się w czasie II wojny światowej na Polakach Związek Radziecki oraz Niemcy. Kamienne płyty epitafijne zachowujące pamięć o tych, którzy walczyli o wolną Polskę lub zapłacili życiem za swoją polską narodowość, były wówczas jednym z nielicznych publicznie dostępnych i istniejących źródeł prawdziwej historii Polski czasów II wojny światowej.

Ks. prałat Teofil Bogucki przeniósł wszystkie tablice, jakie znajdowały się w różnych miejscach, na zewnętrznych murach kościoła, na jego wschodnią ścianę, od strony ulicy Felińskiego, tworząc w ten sposób ścianę pamięci narodowej – Ścianę Poległych. Odsłonił ją w uroczystość Wszystkich Świętych 1975 r., a dwa lata później uroczyście poświęcił liczne nowo wmurowane w tym miejscu płyty przechowujące pamięć o ofiarach wojny. W górnej części ściany widnieje duży napis: „BÓG I OJCZYZNA”, pod którym umieszczono dedykację: „Wszystkim śp. poległym i pomordowanym w czasie II wojny światowej i Powstania Warszawskiego hołd składają żywi”.

Wśród licznych epitafiów znalazły się m. in. tablice poświęcone pamięci św. Maksymiliana Marii Kolbego, który oddał życie za współwięźnia w obozie w Oświęcimiu, gen. Leopolda Okulickiego – ostatniego dowódcy Armii Krajowej, wychowanków Gimnazjum i Liceum im. Józefa Poniatowskiego, którzy zginęli w czasie wojny oraz więźniów, którzy zostali zamordowani w obozach koncentracyjnych, z wyszczególnieniem ich liczby w poszczególnych miejscach zagłady.

We wnęce, pod tablicami „zasiadł” Chrystus Frasobliwy – dzieło artysty rzeźbiarza Edwarda Jelińskiego – dumający nad wielką ofiarą przelanej krwi złożoną przez tysiące ludzi w obronie umiłowanej przez nich Ojczyzny.

Wartę przed ścianą pamięci narodowej pełni dwójka dzieci w hełmach. Jest to rzeźba poświęcona „Najmłodszym żołnierzom Powstania Warszawskiego 1944”, będąca kopią pomnika wykonanego przez powstańczą sanitariuszkę i artystkę rzeźbiarkę Jadwigę Załuską.

Ostatnim elementem zewnętrznej dekoracji kościoła są ceramiczne płaskorzeźby znajdujące się na murach obu kaplic i absydy. Wykonał je artysta plastyk Krzysztof Henisz. Za Ścianą Poległych, na kaplicy Serca Pana Jezusa widoczna jest płaskorzeźba „Dobrego Pasterza” dedykowana kard. Stefanowi Wyszyńskiemu – Prymasowi Tysiąclecia i Ojcu Narodu. Na kaplicy Matki Bożej Żoliborskiej, na pamiątkę wyboru kard. Karola Wojtyły na papieża umieszczono zaś płaskorzeźbę „Niewiasty obleczonej w słońce”. Ścianę absydy zdobi natomiast kilka płaskorzeźb przedstawiających sceny z życia Maryi i Jezusa.

CMENTARZ PRZYKOŚCIELNY

W zewnętrzną architekturę kościoła z jej historyczno-religijną symboliką wpisuje się przykościelny cmentarz. Po wschodniej stronie świątyni, od strony ul. Felińskiego wśród zieleni znajdują groby trzech wielkich Kapłanów, którzy całym sercem ukochali żoliborską parafię i gorliwie jej służyli. Niemal tuż obok grobu bł. Ks. Jerzego Popiełuszki, naprzeciwko Ściany Poległych usytuowany został grób Ks. prałat Teofila Boguckiego, proboszcza parafii św. Stanisława Kostki w latach 1974 – 1987. Nieco dalej, naprzeciw płaskorzeźby Chrystusa Dobrego Pasterza wieńczącej kaplicę Serca Jezusowego spoczął Ks. prałat Zygmunt Malacki, proboszcz żoliborskiej parafii w latach 1998 – 2010.